Czterolatka zaczęła kłamać. Zrozumiałem, że karą nauczę ją tylko sprytniej zmyślać

Pierwsza wiadomość jest wbrew pozorom dobra: kłamstwo u małego dziecka to znak rozwoju, a nie zepsucia. Mniej więcej koło trzecich–czwartych urodzin dziecko odkrywa, że w jego głowie jest coś, czego inni nie widzą, i że słowami może wpłynąć na to, co pomyśli dorosły. To ten sam mechanizm, dzięki któremu uczy się współczucia i wyobrażania sobie cudzych myśli. Na początku dzieci kłamią jednak nieporadnie, więc łatwo je złapać — choć samo rozpoznanie bywa trudniejsze, niż się wydaje, bo po czym poznać, że dziecko kłamie, wcale nie widać po unikaniu wzroku.

Najmocniej przemówił do mnie pewien eksperyment. W badaniu psychologów z Toronto i McGill porównano kłamstwa 84 trzy- i czterolatków z dwóch zachodnioafrykańskich szkół — jednej o surowej dyscyplinie, drugiej łagodniejszej. Dzieci zostawiano same w pokoju z zabawką i proszono, żeby nie zerkały. Prawie wszystkie zerknęły. Kiedy potem pytano je, czy podglądały, dzieci ze szkoły karzącej znacznie częściej zaprzeczały i lepiej broniły swojej wersji w kolejnych pytaniach. Innymi słowy, surowe środowisko nie zmniejszyło liczby kłamstw, tylko nauczyło dzieci sprawniej kłamać. Trzeba uczciwie dodać, że to mała próba, jeden region świata i porównanie dwóch szkół, które różniły się pewnie nie tylko dyscypliną — to nie dowód, że sama kara „produkuje” kłamców. Ale dało mi do myślenia.

Nie. Prawdę nadal nazywam po imieniu — mówię, co widziałem, i że zależy mi na szczerości. Zmieniło się to, czego nie robię: nie urządzam przesłuchań i nie straszę. Psychologowie zwracają uwagę, że kiedy reagujemy wybuchem złości na przyłapane kłamstwo, dziecko uczy się głównie tego, że następnym razem trzeba skłamać lepiej. Strach nie daje mu powodu, żeby powiedzieć prawdę — przeciwnie, podnosi cenę przyznania się.

Staram się nie zastawiać pułapek. Zamiast pytać „czy to ty rozlałaś?”, kiedy i tak wiem, mówię wprost: „widzę rozlany sok, posprzątajmy to razem”. Kiedy dziecko samo się przyznaje, najpierw doceniam odwagę przyznania się, a dopiero potem zajmuję się samym przewinieniem. Nie chodzi o to, żeby karać surowiej — najcięższy koniec karania, czyli bicie, i tak nie uczy prawdy, a do tego kary cielesne są w Polsce zakazane. Chodzi o to, żeby mówienie prawdy było dla dziecka bezpieczniejsze niż kłamstwo, a nie odwrotnie.

Trudno wymagać szczerości, kiedy samemu dawkuje się ją wybiórczo. Łapię się na tym, że to ja uczę dzieci drobnych nieprawd — obiecuję, że u lekarza nic nie będzie bolało, choć czasem boli, albo zbywam trudne pytanie zmyśloną odpowiedzią.

Część z tych rodzicielskich kłamstewek jest niewinna, a nawet zabawna, ale dzieci uczą się przede wszystkim z obserwacji. Jeśli chcę wychować córkę i syna na ludzi, którym można zaufać, najwięcej robi nie kazanie o prawdzie, tylko to, czy sam mówię prawdę wtedy, kiedy jest niewygodna.U starszego syna kłamstwa wyglądają już inaczej. Ośmiolatek nie zmyśla z zaskoczenia, tylko kombinuje z wyprzedzeniem — „zapomniałem zadania”, „pani nic nie mówiła”. To normalny etap: im sprawniej dziecko myśli, tym lepiej potrafi naginać prawdę. Zauważyłem jednak, że działa na niego to samo co na siostrę. Kiedy wie, że za przyznanie się nie spadnie na niego lawina, częściej mówi, jak było naprawdę. A ja wolę syna, który przychodzi z niewygodną prawdą, niż takiego, który nauczył się ją perfekcyjnie ukrywać.

Nie jestem w tym perfekcyjny i wciąż łapię się na starych odruchach — podniesionym głosie, pytaniu, na które przecież znam odpowiedź. Ale odkąd przestałem traktować każde kłamstwo jak zdradę, a zacząłem jak sygnał, że dziecko czegoś się boi albo czegoś bardzo chce, w domu zrobiło się o te kilka kłamstewek mniej.