Po czym poznać, że dziecko kłamie? Nie zawsze unika kontaktu wzrokowego

Gdybyś miała sobie wyobrazić dziecko, które kłamie, zapewne byłby to obraz spuszczającego wzrok malucha, który zaczyna się plątać w zeznaniach i mówi ciszej niż zwykle. Wtedy wiadomo, że coś ukrywa. Problem w tym, że w rzeczywistości wygląda to nieco inaczej.

Dzieci (tak samo jak dorośli) uczą się nie tylko mówić nieprawdę, ale też robić to w sposób, który nie wzbudza podejrzeń. I czasem wychodzi im to zaskakująco dobrze.

Jednym z najbardziej utrwalonych przekonań jest to, że osoba, która kłamie, unika kontaktu wzrokowego. Tymczasem w przypadku dzieci bywa odwrotnie.

Starsze dzieci często wiedzą już, jak powinno się zachowywać, żeby wyglądać wiarygodnie. Patrzą więc prosto w oczy, odpowiadają pewnym tonem, starają się nie zdradzić żadnego wahania. Kontakt wzrokowy nie jest wtedy oznaką szczerości, tylko elementem kontroli. To trochę jak mała rola, w którą wchodzą. Skoro dorosły oczekuje pewności, to ją dostaje.

Zamiast szukać jednego objawu mijania się z prawdą, warto spojrzeć na sprawę nieco szerzej. Często to nie samo spojrzenie, nie ton głosu i nie konkretne słowa są najważniejsze, ale ich połączenie. Eksperci od jak poznać że ktoś kłamie podkreślają, że kluczem są mikroekspresje i drobne sygnały ciała, których nie sposób świadomie kontrolować.

Dziecko może odpowiedzieć zbyt szybko, jakby miało gotową wersję wydarzeń — albo przeciwnie, zbyt długo się zastanawiać, szukając odpowiednich słów. Czasem jest też tak, że historia brzmi zaskakująco idealnie, jakby była dokładnie przemyślana. Innym razem zaczyna się rozjeżdżać przy kolejnych pytaniach.

Bywa też tak, że wszystko na pierwszy rzut oka jest w porządku, ale coś nie daje nam spokoju. Niewielka zmiana w sposobie mówienia, napięcie w ciele, inny niż zwykle sposób reagowania. To te drobne różnice, które trudno nazwać, a jednak wyczuwalne. Szczególnie dla rodziców, którzy znają swoje dzieci i ich reakcje jak mało kto.

Najtrudniejsze w tym wszystkim jest chyba to, że słowo „kłamstwo" automatycznie kojarzy się z czymś złym. Tymczasem u dzieci nie zawsze oznacza ono świadome oszukiwanie. Często jest po prostu próbą poradzenia sobie z sytuacją, która je przerasta.

Przyczyn tego, dlaczego dziecko nie mówi prawdy, jest wiele. Może być to spowodowane tym, że:

U młodszych dzieci granica między fantazją a rzeczywistością bywa bardzo płynna. Opowiadając coś po swojemu, nie zawsze zdają sobie sprawę z tego, że dla dorosłego to już nie jest tylko niewinna historia, tylko nieprawda.

U starszych natomiast dochodzi jeszcze jeden element — świadomość. Wiedzą, że można coś ukryć, i próbują to wykorzystać do osiągnięcia własnych celów.

Wbrew temu, co mogłoby się wydawać, kłamstwo nie zawsze jest oznaką problemu. Czasem wręcz przeciwnie — świadczy o rozwoju.

Dziecko zaczyna rozumieć, że inni ludzie mają swoją wiedzę i że można na nią wpłynąć. Uczy się w ten sposób przewidywać reakcje, budować narrację i kontrolować sytuację. To ważny etap, choć dla rodzica bywa trudny. Szczególnie kiedy dziecko nagminnie mija się z prawdą.

Naturalną reakcją dorosłych jest chęć natychmiastowego sprawdzenia dziecka. Dopytywanie, łapanie na sprzecznościach, stawianie pod ścianą. Tyle że to często prowadzi donikąd. Jeśli przyłapałaś dziecko na kłamstwie, nie rób tych trzech rzeczy — reagowanie złością i konfrontacja bez zrozumienia motywacji zwykle zaogniają sytuację, zamiast ją rozwiązywać.

Dziecko, które czuje presję, zaczyna się bronić. Może zaprzeczać jeszcze bardziej, zamykać się albo mówić to, co jego zdaniem chcemy usłyszeć. Warto też pamiętać, że gdy przyłapujesz dziecko na kłamstwie i się złościsz, właśnie utrwalasz w nim nawyk oszukiwania — kara budzi strach, a strach prowadzi do kolejnych kłamstw.

Znacznie więcej zmienia coś, co na pierwszy rzut oka wydaje się mało skuteczne. Chodzi o odpowiednią atmosferę i poczucie bezpieczeństwa. Bezpieczeństwo emocjonalne dziecka to fundament, który sprawia, że dziecko nie musi się chować za nieprawdą — gdy czuje się zaakceptowane i wysłuchane, ma znacznie większą gotowość do szczerości.

Dziecko, które ma poczucie, że może powiedzieć prawdę bez natychmiastowej oceny i konsekwencji, dużo rzadziej musi ją ukrywać. Jeśli wie, że zostanie wysłuchane, a nie zawstydzone, chętniej mówi, jak było naprawdę.

Oczywiście nie oznacza to braku granic ani konsekwencji — raczej zmianę sposobu, w jaki do nich dochodzimy. Jeśli zależy ci na tym, by wychować prawdomówne dziecko, psychologowie wskazują empatię i budowanie zaufania jako skuteczniejsze narzędzia niż kara.

Znacznie ważniejsze jest ustalenie, co stoi za kłamstwem dziecka. Czy próbuje uniknąć kary, czy boi się rozczarowania, czy może po prostu nie wie jeszcze, jak poradzić sobie z trudną sytuacją inaczej.

Czasem dziecko w ten sposób ukrywa napięcie, którego nie potrafi nazwać. Innym razem kryje się za tym potrzeba uwagi albo chęć bycia wystarczającym w oczach dorosłego.

I dopiero kiedy spojrzymy na to w ten sposób, kłamstwo przestaje być tylko czymś, co trzeba natychmiast wychwycić i naprawić. Zaczyna być sygnałem, który więcej mówi o emocjach i relacji niż o samej nieprawdzie.