Nastolatki "głupieją" z roku na rok? Wyniki tych badań dają do myślenia

Czy dzisiejsze nastolatki są mniej inteligentne niż ich rówieśnicy kilkanaście lat temu? Takiego wniosku z badań wyciągnąć nie można. Możemy jednak powiedzieć coś innego, co niestety również nie brzmi optymistycznie. Młodzi ludzie coraz gorzej radzą sobie z zadaniami sprawdzającymi podstawowe kompetencje.

"The Economist", którego tekst opisuje interia.pl, przyjrzał się wynikom międzynarodowych badań PISA. To organizowane przez OECD testy, podczas których sprawdzane są umiejętności 15-latków z różnych części świata. Jeśli spojrzymy nie na jeden rocznik, ale na dłuższy okres, widać wyraźny trend.

W 23 krajach OECD, które uczestniczyły we wszystkich edycjach PISA, średnie wyniki osiągnęły szczyt w 2012 roku. Później zaczęły już tylko spadać.

Jak obrazowo ujmuje to "The Economist", w matematyce i naukach ścisłych dzisiejsi 15-latkowie uzyskują wyniki, jakie mniej więcej dekadę temu osiągaliby uczniowie o rok młodsi. Jeszcze bardziej niepokoi liczba uczniów, którzy mają problemy jednocześnie w kilku dziedzinach.

Według danych opisanych przez tygodnik około 20 proc. 15-latków z państw OECD osiąga słabe wyniki równocześnie w czytaniu, matematyce i naukach ścisłych. W poprzednim porównaniu było to 16 proc.

Nie chodzi przy tym o rozwiązywanie wyjątkowo skomplikowanych równań czy analizowanie trudnej literatury. Uczniowie znajdujący się poniżej podstawowego poziomu kompetencji mogą mieć problem z wykorzystaniem wiedzy w zwykłych życiowych sytuacjach – choćby ze zrozumieniem prostego tekstu czy informacji znajdujących się na rachunku.

Pierwszym podejrzanym wydaje się pandemia. Zamknięte szkoły, miesiące zdalnego nauczania i problemy z powrotem do normalnego trybu nauki rzeczywiście mocno odbiły się na edukacji.

Dane OECD pokazują jednak, że pomiędzy PISA 2018 a PISA 2022 średni wynik w krajach OECD spadł o niemal 15 punktów z matematyki i 10 punktów z czytania. Tak dużego spadku pomiędzy kolejnymi edycjami wcześniej nie obserwowano.

Tyle że jest jeden problem z obwinianiem wyłącznie pandemii. Wyniki z czytania i nauk ścisłych zaczęły pogarszać się jeszcze przed COVID-19. OECD wprost zaznacza, że pandemia może tłumaczyć jedynie część obserwowanego spadku. Musi więc istnieć coś jeszcze.

To pytanie nasuwa się niemal automatycznie. Andreas Schleicher, dyrektor OECD ds. edukacji i umiejętności, zwraca uwagę na zmianę sposobu, w jaki młodzi ludzie czytają. Coraz częściej pojawiają się tzw. "pośpieszni czytelnicy" – uczniowie szybko przebiegający wzrokiem przez tekst i popełniający później wiele błędów w odpowiedziach. Zdaniem Schleichera wszechobecność smartfonów i mediów społecznościowych może oznaczać, że młodzi mają mniej okazji do ćwiczenia czytania dłuższych i bardziej skomplikowanych treści.

Są też dane pokazujące związek między cyfrowymi rozpraszaczami a wynikami w nauce. Uczniowie, którzy deklarowali, że podczas lekcji matematyki rozpraszają ich inni uczniowie korzystający z urządzeń cyfrowych, uzyskiwali średnio o 15 punktów mniej niż ci, którzy praktycznie nie doświadczali takiego rozproszenia – także po uwzględnieniu różnic społeczno-ekonomicznych.

Nie oznacza to jednak prostego równania: smartfon = gorsze wyniki. OECD zauważa, że umiarkowane korzystanie z urządzeń w celach edukacyjnych może wiązać się z lepszymi rezultatami. Duże znaczenie ma więc nie tylko to, ile czasu dziecko spędza przed ekranem, ale co właściwie wtedy robi i czy urządzenie nie przeszkadza mu w skupieniu.

Tu pojawia się jeszcze jeden trop. Jak podaje "The Economist", odsetek amerykańskich dziewięciolatków deklarujących czytanie dla przyjemności spadł z niemal 60 proc. w latach 90. do 37 proc. obecnie.

To może mieć znaczenie daleko wykraczające poza lekcje języka. Czytanie ze zrozumieniem jest potrzebne właściwie wszędzie. Dziecko musi przecież najpierw zrozumieć treść zadania z matematyki, polecenie na biologii czy opis doświadczenia z fizyki. Jeśli ma problem z dłuższym tekstem i utrzymaniem uwagi, konsekwencje mogą pojawić się również w innych przedmiotach.

Niestety również u nas ostatnie wyniki PISA mocno spadły. W PISA 2022 polscy uczniowie uzyskali gorsze wyniki niż w 2018 roku we wszystkich trzech badanych obszarach: matematyce, czytaniu i naukach przyrodniczych. OECD zaznacza, że rezultaty należały do najniższych od początku udziału Polski w badaniu, a wcześniejsze wzrosty osiągnięte do około 2012 roku zostały w dużej mierze utracone.

Szczególnie duży był spadek w matematyce – Polska znalazła się wśród państw, w których pomiędzy 2018 a 2022 rokiem wynik obniżył się o co najmniej 25 punktów.

Badania nie mówią nam, że młodzi ludzie stają się mniej inteligentni. Pokazują natomiast coś, czego również nie powinniśmy lekceważyć – coraz większa część uczniów ma problemy z umiejętnościami, które jeszcze kilkanaście lat temu ich rówieśnicy opanowywali lepiej.

Czy to oznacza, że są im coraz mniej przydatne w życiu?

Źródło: interia.pl za "The Economist"; OECD – PISA.