Samorządy wściekłe na MEN za "ratowanie" małych szkół. Mówią o kamuflowaniu luki oświatowej

MEN stawia na rozwiązania, które mają uchronić małe placówki edukacyjne przed całkowitą likwidacją. Samorządowcy nie są jednak przekonani, że nowe przepisy rozwiążą problem w długiej perspektywie. Przez niż demograficzny szkoły pustoszeją, a w miejscowościach przybywa seniorów, którym prędzej czy później trzeba będzie zapewnić opiekę.

Z powodu coraz niższego poziomu dzietności i niżu demograficznego, który już jest widoczny w polskich szkołach i przedszkolach, samorządy stanęły przed decyzją o likwidacji małych placówek. Finansowanie szkół, do których uczęszcza niewielu uczniów, jest trudne, ponieważ generuje wysokie realne koszty dla władz lokalnych.

W wielu małych miejscowościach i wsiach takie szkoły nie do końca mają rację bytu, jeśli kilkudziesięciu uczniów mogłoby uczęszczać do innej, bardziej licznej placówki – o ile nie jest ona zbyt daleko od miejsca zamieszkania. Ten trend widać już od dłuższego czasu – przedszkola zaczynają się bić o każde dziecko, bo Polska wymiera na naszych oczach, a kolejne roczniki są coraz mniej liczne.

Ministerstwo Edukacji Narodowej w ostatnim czasie podjęło decyzję dotyczącą tego, jak takie małe placówki ratować przed likwidacją. Decyzyjność w tej kwestii pozostawiło w rękach kuratorów, samorządów i rodziców uczniów. Równocześnie resort edukacji dał władzom lokalnym możliwość samodzielnego decydowania o przeznaczeniu budynków szkolnych i przedszkolnych po zakończeniu pracy placówki.

Często w małych miejscowościach i wsiach szkoła czy przedszkole są miejscem integracji lokalnej. Dzięki tej decyzji samorządy będą mogły zdecydować, że w budynku szkoły po lekcjach będzie mógł spotykać się lokalny klub czytelnika, grupy seniorów, a także będą mogły być organizowane różne wydarzenia kulturalne.

Po wprowadzeniu w życie nowelizacji ustawy Prawo oświatowe, którą prezydent podpisał 13 marca 2026 roku, utrzymanie małych szkół ma być dla samorządów tańsze. Zgodnie z przepisami zawartymi w nowelizacji gminy zyskały możliwość elastycznego zarządzania placówkami – tak, by mogły brać pod uwagę dobro mieszkańców, ale i budżet samorządu, który szkołę/przedszkole utrzymuje.

Samorządy nie są jednak w pełni przekonane, że ta zmiana w prawie realnie poprawi warunki funkcjonowania małych szkół i podreperuje budżety gmin. Stanisław Jastrzębski, wójt gminy Długosiodło i przewodniczący Związku Gmin Wiejskich RP, w rozmowie z "Portalem Samorządowym" powiedział, że dyskusyjne jest to, jaką rolę w decyzji o likwidacji placówki odgrywa kurator oświaty.

Wskazuje, że powinien on mieć głos w sprawie, ale często nie ma realnej wiedzy o tym, jak funkcjonują małe szkoły w danym miejscu, więc jego opinia nie powinna być najważniejsza i ostateczna.

"Opinia kuratora nie powinna być wiążąca. Od tego wniosku nie odstępujemy - uważamy w rzeczywistości, w jakiej funkcjonują obszary wiejskie, nikt lepiej nie rozwiąże problemu braku uczniów w szkołach niż samorząd lokalny" – powiedział Jastrzębski.

I dodał: "Jeśli rząd nie zdecyduje się na zmianę tej opinii na niewiążącą, to ZGW RP nie zrezygnuje z żądania, żeby finansowanie zadań oświatowych przejął na siebie rząd. Nam można zostawić bazę, jej remonty, utrzymanie, ale wynagrodzenie nauczycieli niech przejmie rząd".

Dodał, że wykorzystanie budynków na inne cele, kiedy w placówce jest naprawdę garstka dzieci, zupełnie nie ma sensu. Bardzo często mówimy tu o placówkach, w których nie tylko ubywa dzieci, ale z poszczególnych roczników np. w ogóle ich nie ma w okolicy. To jeden z powodów, dla których szkoły szykują się na falę zwolnień, a MEN mówi wprost, że to dopiero początek.

"Nie ma sensu w małych szkołach powoływanie placówek żłobkopodobnych czy przedszkolopodobnych, czy też jakichś maleńkich klas, żeby ratować obiekt, bo nie ma z kogo. My nie mamy dzieci. Natomiast przybywa osób starszych, które wymagają opieki. Więc spróbujmy powołać jakąś przestrzeń dla tych osób, dla zaktywizowania tej lokalnej społeczności" – komentuje wójt gminy Długosiodło.

Zauważył też, że budynek szkoły nie zastąpi mieszkańcom domów środowiskowych czy domów dziennego pobytu, które będzie potem można przekształcić w domy opieki społecznej. To ważny aspekt problemu, bo z jednej strony uczniów nie przybywa, ale z drugiej – osób starszych w społeczeństwie jest coraz więcej, a one za jakiś czas mogą wymagać odpowiedniej opieki.

Ten problem szczególnie mocno widać w mniejszych miejscowościach, gdzie wielka ucieczka kobiet dobija prowincję – młodzi wyjeżdżają do dużych miast, a na miejscu zostają przede wszystkim seniorzy, często samotni i bez realnego dostępu do opieki.

Ocalenie szkół przed likwidacją nie sprawi, że w placówkach magicznie znajdzie się przestrzeń potrzebna seniorom – nawet nie dziś, ale za 20 lat, kiedy starzejące się społeczeństwo bardziej będzie potrzebowało domów opieki niż nowych żłobków czy przedszkoli.

Samorządowcy zwracają uwagę, że wprowadzone rozwiązania mają charakter doraźny i nie odpowiadają na długofalowe wyzwania wynikające z pogłębiającej się zapaści demograficznej. W ich ocenie, nawet najbardziej elastyczne przepisy nie zlikwidują luki oświatowej, która systematycznie rośnie i obciąża budżety gmin. Ostrzeżenia o tym, że twoja szkoła może zniknąć z mapy, a niż demograficzny uderzy w kilka regionów najmocniej, pojawiają się już od miesięcy – i coraz trudniej je ignorować.

Samorządy są zdania, że MEN powinien zacząć myśleć nad szeroką debatą nad przyszłością lokalnej edukacji – tak, aby uwzględniała ona nie tylko malejącą liczbę uczniów, ale również rosnące potrzeby starzejącego się społeczeństwa. Jednym z rozważanych systemowych rozwiązań jest powrót do idei szkół zbiorczych – MEN szykuje szkoły na demograficzny krach, ale wielu rodziców reaguje na ten pomysł z niepokojem, bo przypomina im o kontrowersyjnych gimnazjach.

Źródło: portalsamorzadowy.pl