Zgubny wpływ dezinformacji w social mediach. NASK: "to niszczy psychikę dzieci"

Smartfon jest dziś jak tlen. Niezbędny do życia, zwłaszcza nastolatkom. Korzystają z niego niemal non stop – rozmawiają, oglądają rolki w mediach społecznościowych, robią zakupy, szukają informacji, zamawiają jedzenie. Nie wyobrażają sobie dziś życia bez telefonu. Jednocześnie nie zdają sobie sprawy z tego, jak bardzo niebezpieczna jest codzienność online’owa, w której się poruszają.

Kompetencje cyfrowe Polaków są na niskim poziomie – ponad 60 proc. nastolatków nie potrafi zdefiniować pojęcia "deepfake"! A w telefonie spędzają około 5 godzin dziennie, jak wynika z raportu "Nastolatki", opracowanego przez NASK.

We Wrocławiu trwa właśnie kongres Re_Mind. To jedno z największych wydarzeń w Polsce poświęcone zdrowiu psychologicznemu. Jest odpowiedzią na narastający kryzys zdrowia psychicznego, a także rosnącą obecność pseudopsychologii w cyfrowym świecie.

– Dziś każdy może zostać influencerem i mówić to, co mu się podoba, mając wpływ na tysiące, czasem nawet setki tysięcy ludzi – mówi Magdalena Wilczyńska z Ośrodka Analizy Dezinformacji w NASK. Instytut jest obecny na kongresie – uczestniczy w dyskusjach i ma stoisko na Miasteczku Młodych.

– W mediach społecznościowych kwitnie moda na psychologię, a w zasadzie pseudopsychologię. Bo często "dobrych rad" udzielają tam ludzie, którzy nie mają do tego żadnych kompetencji. To bardzo niebezpieczny trend, zwłaszcza dla nastolatków, które są szczególnie podatne na manipulację i dezinformację – wskazuje ekspertka.

Wśród kont, na których znajdują się nieprawdziwe albo zmanipulowane treści, są także takie, które nie są prowadzone przez człowieka. "Influencerem" jest wtedy postać wygenerowana przez sztuczną inteligencję. Jednym z przykładów jest konto Kornelii Nowak, która przedstawiała się jako stewardessa. Była całkowicie wygenerowana przez AI, ale na koncie nie wspomniano o tym ani słowa.

Codziennie na jej profilu pojawiały się nowe zdjęcia i krótkie filmy z różnych krajów. Kornelia – atrakcyjna, szczupła, młoda kobieta – prowadziła idealne życie. Mogło się z nią utożsamiać wiele dziewczyn i kobiet. Pod postami było po kilka, a nawet kilkanaście tysięcy lajków, wiele komentarzy. I chociaż w porównaniu z innymi influencerami, takie liczby nie robią wrażenia, to trzeba pamiętać, że podobnych kont przybywa, a więc liczba ich odbiorców także rośnie.

Jak dodaje Magdalena Wilczyńska, takie konta mogą być dodatkowo niebezpieczne, bo czasem tworzone są w jednym celu – manipulowania poglądami politycznymi i dezinformowania. – Celem tworzenia takich profili jest wywołanie określonych emocji: strachu, gniewu, poczucia zagrożenia czy nieufności wobec innych ludzi i instytucji – podkreśla ekspertka. – Dezinformacja ma prowadzić do polaryzacji społecznej, osłabienia zaufania oraz zwiększenia podatności na manipulację.

To szczególnie istotne w przypadku dzieci i nastolatków. Ich mózg nadal intensywnie się rozwija, zwłaszcza obszary odpowiedzialne za kontrolę emocji, ocenę ryzyka i krytyczne myślenie. Jednocześnie układ nagrody reaguje bardzo silnie na nowe bodźce, treści budzące emocje oraz społeczną akceptację.

Fałszywe treści mogą prowadzić do przekonań takich jak:

Algorytmy mediów społecznościowych zaprojektowane są w taki sposób, że wzmacniają takie materiały – kontrowersyjne, zaskakujące i wywołujące silne reakcje. To sprawia, że młodzi użytkownicy częściej stykają się z treściami manipulacyjnymi niż z rzetelnymi informacjami.

Eksperci NASK wskazują, że młodzi ludzie często oceniają wiarygodność informacji przede wszystkim na podstawie liczby polubień, udostępnień czy popularności autora. W świecie mediów społecznościowych popularność bywa błędnie utożsamiana z prawdziwością.

– Dodatkowo ogromna liczba informacji powoduje tzw. przeciążenie poznawcze. Mózg zaczyna korzystać z uproszczeń i skrótów myślowych, przez co łatwiej ulega manipulacji – mówi Domańska.

Niestety, platformy społecznościowe nie czują odpowiedzialności za fałszywe, krzywdzące i zamanipulowane treści. Z raportu NASK, opublikowanego w 2025 roku, wynika, że zaledwie 12 proc. materiałów, zgłaszanych przez pracowników Ośrodka Analizy Dezinformacji w NASK, zniknęło z sieci. Co piąta z nich pozostaje w internecie do dziś, a zgłoszono ich ponad 47 tysięcy!

W wielu przypadkach zamiast trwałego usunięcia materiału stosowana jest tzw. moderacja – ograniczenie zasięgu wpisu, oznaczenie go jako wątpliwego lub zawieszenie konta. Z perspektywy funkcjonowania infosfery oznacza to, że treść przez długi czas pozostaje w obiegu informacyjnym. Zanim platforma podejmie decyzję, materiał może dotrzeć do tysięcy, a czasem milionów użytkowników.

– Każda ściągnięta treść z naszej perspektywy i tak jest w pewnym sensie porażką. Dlaczego? Bo nie reagowała sama platforma, często lekceważąc własne regulaminy, a treści, których zdjęcia się domagamy, zdążyły już zrobić zasięgi. Czas reakcji to często nie są minuty, a nawet nie godziny. To bywają dni, a czasem tygodnie – mówi Radosław Nielek, dyrektor NASK.

W praktyce oznacza to, że dużą część pracy związanej z wyszukiwaniem i dokumentowaniem takich treści wykonują zespoły analityczne zajmujące się analizą infosfery. Ośrodek Analizy Dezinformacji NASK każdego dnia przegląda tysiące wpisów, nagrań i reklam pojawiających się w mediach społecznościowych, identyfikując materiały naruszające regulaminy platform i przygotowując dokumentację zgłoszeń.

Jednocześnie – jak podkreślają autorzy raportu – materiały dezinformacyjne i manipulacyjne często generują bardzo duże zasięgi, a więc także przychody z reklam wyświetlanych obok nich.

– Chcę połączyć kropki. Dlaczego te treści nie znikają z internetu w czasie rzeczywistym? Ja stawiam akt oskarżenia, że platformy na tym zarabiają. Im więcej takich treści, tym więcej obejrzeń i wyświetleń, tym więcej klików i tym więcej zarabiania. Tak to wygląda – mówi wicepremier i minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski. – Treści nie znikają, bo na nich się zarabia. Nie ma innego kontekstu. Przynajmniej ja, jako minister cyfryzacji, nie wierzę, że jest inny – dodaje.

– Bez odpowiednich regulacji państwo w relacji z globalnymi platformami pozostaje w znacznie słabszej pozycji. Ale nie tylko państwo. Także rodzice, opiekunowie, nauczyciele, a przede wszystkim – dzieci i młodzież. To one spędzają w sieci najwięcej czasu i są najbardziej podatne na zagrożenia. Dlatego tak ważna jest obecność rodzica, który powinien uczyć swoje dziecko krytycznego myślenia, reagowania na nieodpowiednie treści – obraźliwe, przemocowe, zmanipulowane, pornograficzne – podkreśla Ewa Domańska. – Dzisiejsze kompetencje, które są niezbędne do poruszania się po świecie, to kompetencje cyfrowe. Żeby dziecko je zdobyło, potrzebuje uważnego rodzica, który orientuje się, jak wygląda cyfrowe życie jego dziecka.

Walka z dezinformacją nie polega wyłącznie na usuwaniu fałszywych treści z internetu. Znacznie ważniejsze jest rozwijanie kompetencji informacyjnych i krytycznego myślenia.

W praktyce oznacza to uczenie dzieci i młodzieży, aby:

Jak podkreśla NASK w publikacji "Era (dez)informacji", edukacja medialna powinna być traktowana jako jedna z podstawowych kompetencji XXI wieku. Nie chodzi jedynie o umiejętność korzystania z technologii, ale o świadome funkcjonowanie w środowisku informacyjnym.

Dezinformacja nie jest już wyłącznie problemem polityki czy bezpieczeństwa państwa. Coraz częściej staje się również wyzwaniem dla zdrowia psychicznego najmłodszych.

Dzieci dorastają w świecie, w którym każda emocja może zostać wzmocniona przez algorytm, a każda nieprawdziwa informacja może dotrzeć do milionów odbiorców w ciągu kilku godzin. Dlatego budowanie odporności psychicznej powinno iść w parze z budowaniem odporności informacyjnej.

To właśnie umiejętność krytycznego myślenia, rozmowa z dorosłymi oraz świadome korzystanie z mediów społecznościowych mogą stać się jedną z najważniejszych kompetencji chroniących zdrowie psychiczne młodego pokolenia.